Ticari sözleşmeler çoğu zaman işlerin hızlı ilerlemesi amacıyla yeterince incelenmeden imzalanır. Ticari ilişki sorunsuz sürdüğü müddetçe sözleşmenin içeriği pek gündeme gelmez. Ancak bir anlaşmazlık ortaya çıktığında tarafların ilk başvurduğu belgelerden biri yine sözleşmenin kendisidir.
Uygulamada karşılaştığımız sorunların önemli bir bölümü, imza aşamasında üzerinde yeterince durulmayan ayrıntılardan kaynaklanıyor. Aşağıdaki yedi başlık, bir ticari sözleşme imzalanmadan önce gözden geçirilmesinde fayda bulunan temel noktaları içeriyor.
1. Taraflar ve temsil yetkisi
Karşı tarafın ticaret unvanı, vergi numarası ve ticaret sicil bilgileri doğru mu? Sözleşmeyi şirket adına imzalayan kişinin bu konuda temsil ve imza yetkisi bulunuyor mu? Bu bilgilerin ticaret sicili kayıtları, ticaret sicil gazetesi ve imza sirküleri üzerinden kontrol edilmesi gerekir.
Sık görülen hata: Sözleşmeyi imzalayan kişinin şirket yöneticisi olduğunu görerek imza yetkisinin de bulunduğunu varsaymak. Oysa şirketi temsil yetkisi, kişinin unvanından ziyade yetkisinin kapsamına ve varsa temsil şekline göre belirlenir.
2. Sözleşmenin konusu ve kapsamı
Sözleşme kapsamında hangi ürünün teslim edileceği veya hangi hizmetin sunulacağı açıkça belirtilmelidir. Ürünün ya da hizmetin miktarı, niteliği, teknik özellikleri, teslim koşulları ve kabul kriterleri mümkün olduğunca somut ifadelerle düzenlenmelidir. Teknik şartname, fiyat listesi veya benzeri ekler varsa bunların sözleşmenin ayrılmaz bir parçası olduğu açıkça belirtilmelidir.
Sık görülen hata: Sözleşmede “uygun kalitede”, “istenilen standartlarda” veya “makul sürede” gibi sınırları belli olmayan ifadelere yer vermek. Tarafların bu ifadelerden anladıkları farklı olabilir. Özellikle ürün veya hizmetin kararlaştırılan niteliklere uygun olmaması, ileride ayıplı ifa uyuşmazlıklarına neden olabilir.
3. Bedel, ödeme ve faiz
Sözleşme bedeli, para birimi, KDV’nin bedele dahil olup olmadığı, ödeme vadesi ve ödeme yöntemi açıkça belirlenmelidir. Ödemenin hangi tarihte veya hangi koşulun gerçekleşmesiyle yapılacağı tereddüde yer bırakmayacak şekilde yazılmalıdır.
Ödeme gecikmesi hâlinde uygulanacak faiz oranı ve türü de değerlendirilmelidir. Döviz üzerinden yapılan sözleşmelerde kur farkının nasıl hesaplanacağı, uzun süreli ticari ilişkilerde ise fiyat güncelleme koşulları ayrıca düzenlenmelidir.
Sık görülen hata: Sözleşmeye yalnızca “ödeme 30 gün içinde yapılacaktır” yazmak. Bu sürenin fatura tarihinden mi, faturanın karşı tarafa ulaşmasından mı, yoksa teslim tarihinden mi başlayacağı belirtilmediğinde vade konusunda uyuşmazlık çıkabilir.
4. Süre, fesih ve mücbir sebep
Sözleşmenin başlangıç ve bitiş tarihi, kendiliğinden yenilenip yenilenmeyeceği, fesih bildiriminin hangi süre içinde ve ne şekilde yapılacağı açıkça düzenlenmelidir. Hangi durumların haklı fesih sebebi oluşturacağı da önceden belirlenmelidir.
Bunun yanında, tarafların kontrolü dışında gelişen ve sözleşmenin yerine getirilmesini engelleyen veya önemli ölçüde güçleştiren mücbir sebep hâllerinin kapsamı ve bu durumlarda tarafların nasıl hareket edeceği de sözleşmede yer almalıdır.
Sık görülen hata: Sözleşmenin bitiş tarihine güvenerek yenileme hükmünü gözden kaçırmak. Otomatik yenileme şartı ve fesih bildirimi için öngörülen süre dikkate alınmadığında, taraflardan biri istemediği hâlde sözleşme yeni bir dönem için devam edebilir.
5. Cezai şart ve sorumluluk sınırları
Sözleşmeye aykırılık, gecikme veya yükümlülüklerin hiç yerine getirilmemesi hâlinde uygulanacak cezai şartın miktarı ve hangi durumlarda devreye gireceği dikkatle değerlendirilmelidir.
Bu konuda önemli bir hukuki ayrıntı bulunmaktadır. Türk Ticaret Kanunu’nun 22. maddesi uyarınca, tacir sıfatını taşıyan borçlu, ticari işletmesiyle ilgili bir borç kapsamında kararlaştırılan cezai şartın aşırı olduğu gerekçesiyle indirilmesini kural olarak talep edemez. Bu nedenle cezai şart belirlenirken miktarın ve uygulanma koşullarının baştan dikkatle değerlendirilmesi gerekir.
Ayrıca tarafların sorumluluğunu sınırlandıran, belirli zararları kapsam dışında bırakan veya tazminat yükümlülüğüne ilişkin özel koşullar getiren hükümler de gözden geçirilmelidir.
Sık görülen hata: Cezai şartı yalnızca caydırıcı olması amacıyla yüksek belirlemek. Ancak bu hükmün ileride sözleşmeyi hazırlayan tarafın kendi aleyhine de sonuç doğurabileceği unutulmamalıdır.
6. Uyuşmazlık çözümü ve yetkili mahkeme
Olası bir uyuşmazlıkta hangi hukuki yolların izleneceği ve davanın nerede açılacağı da sözleşme hazırlanırken değerlendirilmelidir. Yetkili mahkeme ve icra dairesi, tahkim şartı ve uygulanacak hukuk bu kapsamda ele alınabilir.
Tacirler veya kamu tüzel kişileri, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 17. maddesi çerçevesinde, aralarında doğmuş veya doğabilecek belirli uyuşmazlıklar için yetki sözleşmesi yapabilir. Bununla birlikte, yetki sözleşmesinin geçerliliği ve kapsamı kanundaki koşullara tabidir.
Ayrıca konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat taleplerine ilişkin ticari davalarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (TTK m. 5/A).
Sık görülen hata: Hazır bir sözleşme şablonundaki yetki maddesini incelemeden bırakmak. Bu durum, uyuşmazlık hâlinde tarafların kendi faaliyet gösterdikleri yer dışında bir mahkemede dava açmak veya kendilerini savunmak zorunda kalmalarına neden olabilir.
7. Bildirimler, ekler, imza ve damga vergisi
Sözleşmede tarafların tebligat adresleri ve kullanılacak iletişim bilgileri açıkça belirtilmelidir. Adres değişikliklerinin hangi yöntemle bildirileceği de düzenlenmelidir. Sözleşmede sonradan yapılacak değişikliklerin yazılı şekilde gerçekleştirilmesi şartı konulabilir.
Teknik şartname, fiyat listesi ve diğer eklerin sözleşmeyle birlikte imzalandığından, imzalanan nüsha sayısının doğru belirtildiğinden ve tarafların birer nüsha aldığından emin olunmalıdır.
Son olarak, sözleşmenin damga vergisine tabi olup olmadığı ve varsa uygulanabilecek istisnalar değerlendirilmelidir. Damga vergisinin hangi tarafça karşılanacağı sözleşmede kararlaştırılabilir. Ancak taraflar arasındaki bu paylaşım, vergi idaresine karşı kanundan doğan sorumluluğu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Kanuni sorumluluk bakımından tarafların müteselsil sorumluluğu da göz önünde bulundurulmalıdır.
Sık görülen hata: Sözleşmede belirtilen adresin güncel tutulmaması veya adres değişikliğinin bildirilmemesi. Bu durum, özellikle sözleşmenin feshi ve temerrüt gibi konularda yapılacak bildirimler bakımından ciddi sorunlara yol açabilir.
Uygulamada En Sık Karşılaşılan Üç Uyuşmazlık
Ticari sözleşmelerden kaynaklanan uyuşmazlıklarda uygulamada en sık karşılaştığımız sorunlar arasında ayıplı ifa, ödeme yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi ve ürün veya hizmetin kararlaştırılan zamanda teslim edilmemesi yer alıyor.
Ayıplı ifa
Teslim edilen ürünün veya sunulan hizmetin sözleşmede kararlaştırılan nitelikleri taşımaması, ticari ilişkilerde önemli uyuşmazlıklara neden oluyor. Bazen ürünün teknik özellikleri beklentileri karşılamıyor, bazen de sunulan hizmet sözleşmede belirlenen kapsam veya standartlara uygun şekilde yerine getirilmiyor.
Bu noktada özellikle ayıp ihbarı sürelerine dikkat edilmelidir. Ticari satışlarda TTK m. 23/1-c uyarınca, malın ayıplı olduğu teslim sırasında açıkça belli ise iki gün içinde; açıkça belli değilse teslimden itibaren sekiz gün içinde inceleme veya incelettirme yapılarak ayıp ihbarında bulunulması gerekir. Gizli ayıplarda ise ayıbın öğrenilmesinden sonra gecikmeksizin bildirim yapılması önem taşır. Hizmet sözleşmeleri ve diğer sözleşme türlerinde ise uygulanacak hükümler farklılık gösterebilir.
Ödeme yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi
Ödemenin hiç yapılmaması, eksik yapılması veya kararlaştırılan ödeme planına uyulmaması da sık karşılaşılan sorunlardan biridir. Özellikle vade tarihinin ve ödeme koşullarının açıkça belirlenmediği sözleşmelerde, alacağın ne zaman muaccel olduğu ve borçlunun hangi tarihte temerrüde düştüğü konusunda uyuşmazlık yaşanabilir.
Bu nedenle ödeme takviminin, vade başlangıcının ve gecikme hâlinde uygulanacak sonuçların sözleşmede açıkça düzenlenmesi gerekir.
Ürün veya hizmetin geç teslim edilmesi
Ürünün veya hizmetin kararlaştırılan zamanda teslim edilmemesi, ticari ilişkinin diğer aşamalarını da etkileyebilir. Gecikme nedeniyle alıcı veya hizmet alan tarafın kendi yükümlülüklerini yerine getirmesi aksayabilir ve ek maliyetler ortaya çıkabilir.
Türk Borçlar Kanunu’nun 117. maddesi uyarınca, borcun ifa günü taraflarca birlikte belirlenmişse kural olarak bu günün geçmesiyle borçlu ayrıca ihtara gerek kalmaksızın temerrüde düşer. Bununla birlikte, sözleşmenin içeriği ve somut olayın koşulları da değerlendirilmelidir. İfa günü belirlenmemişse kural olarak borçlunun alacaklının ihtarıyla temerrüde düşmesi söz konusu olur.
Bu nedenle teslim tarihinin açıkça belirlenmesi, gecikme hâlinde uygulanacak cezai şartın ve diğer hukuki sonuçların önceden düzenlenmesi önemlidir.
Sonuç
Ticari sözleşmeler hazırlanırken yalnızca işlerin yolunda gittiği dönem değil, işlerin planlandığı gibi ilerlememesi ihtimali de dikkate alınmalıdır. İyi hazırlanmış bir sözleşmenin önemi çoğu zaman taraflar arasında sorun yaşandığında ortaya çıkar.
Her ticari ilişki kendine özgü koşullar taşır. Sektör, tarafların hukuki durumu ve üstlenilen yükümlülükler sözleşmenin içeriğini doğrudan etkiler. Bu nedenle sözleşmenin imzalanmadan önce somut ticari ilişki çerçevesinde incelenmesi, tarafların hak ve yükümlülüklerinin açıkça belirlenmesine ve ileride yaşanabilecek uyuşmazlık risklerinin azaltılmasına katkı sağlar.
İlgili çalışma alanları: Ticaret Hukuku · Şirketlere Hukuki Danışmanlık